Trzcińsko · pamięć i odpowiedzialność
Helena Szczepańska
Opiekunka kościoła i pamięci Trzcińska
Była jedną z najważniejszych osób zaangażowanych w ratowanie kościoła Matki Bożej Częstochowskiej pod koniec XX wieku. Organizowała prace, prowadziła finanse, przygotowywała dokumentację i wnioski o dotacje, tłumaczyła materiały techniczne oraz budowała współpracę z dawnymi niemieckimi mieszkańcami Rohrlach.
Jej działalność nie kończyła się na remoncie świątyni. Gromadziła fotografie, mapy, dokumenty i wspomnienia, porządkowała historię miejscowości oraz zabiegała o godne zachowanie dawnego cmentarza ewangelickiego.
W działalności Heleny Szczepańskiej ratowanie zabytku i ratowanie pamięci były jednym zadaniem.
Początek zaangażowania
Kościół, któremu groziło zamknięcie
Przełomowy moment kronika kościoła w Trzcińsku wiąże z rokiem 1987. Dach przeciekał, niszczały stropy i wyposażenie, ucierpiały organy, a balkon wymagał podparcia. Stan budynku był na tyle poważny, że rozważano zamknięcie świątyni ze względów bezpieczeństwa.
Podczas wizytacji bp. Tadeusza Rybaka Helena Szczepańska rozmawiała z nim w swoim domu o konieczności podjęcia remontu. Po latach określiła tę rozmowę słowami: „ziarno zostało zasiane”.[1]
W 1989 roku mieszkańcy przeszli do działania. Rozpoczęły się zbiórki, kupowano drewno potrzebne do wymiany stropu i naprawy dachu. Kronika wymienia rodzinę Szczepańskich wśród osób uczestniczących w zakupie oraz przygotowaniu drewna.[1]
Odpowiedzialność
Komitet Odbudowy i sprawy finansowe
W 1990 roku powstała grupa inicjatywna zbierająca środki od mieszkańców. Helena Szczepańska prowadziła dokładną ewidencję dochodów i wydatków. Nie była więc jedynie osobą mobilizującą innych — odpowiadała także za finansową przejrzystość całego przedsięwzięcia.
Po utworzeniu Komitetu Odbudowy i Restauracji Kościoła w Trzcińsku została jego przewodniczącą. Komitet posiadał własne konto i prowadził rozliczenia kolejnych etapów prac.[1] Jej funkcję potwierdza niezależny polsko-niemiecki protokół z 22 września 1994 roku, w którym występuje jako przedstawicielka Komitetu Renowacji Kościoła.[2]
Zdobywanie funduszy
Dokumentacja, która otworzyła drogę do remontu
Jednym z najważniejszych obszarów jej pracy było pozyskiwanie pieniędzy na kolejne etapy odbudowy. Uczestniczyła w delegacji do kard. Henryka Gulbinowicza we Wrocławiu, wielokrotnie interweniowała w sprawie wsparcia i przygotowywała wnioski wymagające dużej dokładności.
Największe znaczenie miał wniosek z 1993 roku do Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. Efektem było przyznanie 750 milionów ówczesnych złotych. Środki przeznaczono między innymi na stolarkę, ogrodzenie i otoczenie kościoła, renowację ołtarza oraz dalszą odbudowę organów.[1]
Znajomość języka niemieckiego, umiejętność pracy z dokumentacją techniczną i konsekwencja w prowadzeniu spraw administracyjnych uczyniły z niej jedną z kluczowych osób całej renowacji.
Rohrlach i Trzcińsko
Most między dawnymi i obecnymi mieszkańcami
Drugim filarem jej działalności były kontakty z dawnymi niemieckimi mieszkańcami miejscowości. Z Eberhardem Kabitzem, synem dawnego miejscowego nauczyciela, zetknęła się już w 1987 roku. Przekazywała mu informacje o stanie świątyni, postępach prac i potrzebach finansowych. On nagłaśniał sprawę w środowisku byłych mieszkańców Rohrlach i pomagał organizować wsparcie w Niemczech.[1]
Korespondencja rozrosła się z czasem do setek listów. Dzięki niej do Trzcińska trafiały nie tylko pieniądze, lecz także dawne fotografie, mapy, dokumenty i wspomnienia. List Dory Puschmann z 23 maja 1998 roku pokazuje, że Helena Szczepańska była traktowana również jako osoba prowadząca poważną pracę dokumentacyjną nad historią miejscowości.[3]
Pamięć i pojednanie
Dawny cmentarz ewangelicki
Jej troska objęła również cmentarz przy kościele. Zabezpieczano zachowane nagrobki, część z nich wkomponowano w mur, odnawiano ogrodzenie i porządkowano teren. Helena Szczepańska uczestniczyła w polsko-niemieckich rozmowach o przygotowaniu wspólnego miejsca pamięci.[2]
Kulminacją tych działań było odsłonięcie tablicy pamiątkowej 2 września 1995 roku. Przybyło około osiemdziesięciu dawnych mieszkańców z Niemiec, a w uroczystości uczestniczył bp Tadeusz Rybak. Wspólne nabożeństwo połączyło ludzi należących do dwóch różnych doświadczeń historycznych tej samej miejscowości.[1]
Dokumentalistka
Historia Trzcińska zachowana dla następnych pokoleń
Po zakończeniu zasadniczych etapów remontu Helena Szczepańska nadal gromadziła i opracowywała materiały historyczne. Zachował się między innymi wykaz pastorów dawnej parafii ewangelickiej w Rohrlach z adnotacją: „Tłumaczyła i opracowała: Helena Szczepańska”.
Jej praca pozostawiła ślad także poza archiwum parafialnym. Cyfrowe Archiwum Społeczne „Janowickie Opowieści” wymienia „Opracowanie historyczne Heleny Szczepańskiej” jako jedno ze źródeł historii kościoła i cmentarza ewangelickiego w Trzcińsku.[6]
W publikacji Niederschlesien im Wandel. Dolny Śląsk w procesie przemian znalazł się tekst podpisany „H. Szczepanska” poświęcony uratowaniu i renowacji barokowego kościoła ewangelickiego oraz cmentarza w Rohrlach. Oznacza to, że Helena Szczepańska nie była wyłącznie bohaterką lokalnej kroniki — sama opisała tę historię dla szerszego, polsko-niemieckiego grona czytelników.[4]
Uznanie
Medal za szczególne zasługi
31 sierpnia 2014 roku została uhonorowana medalem przyznanym przez Kuratorium dla Partnerstwa Miasta i Powiatu Jelenia Góra. Na dyplomie podkreślono jej szczególne zasługi w zachowaniu śląskiego dziedzictwa kulturowego oraz niestrudzony wkład w polsko-niemieckie pojednanie. Lokalna relacja przypominała wówczas, że pochodziła z Górnego Śląska, od lat gromadziła archiwalia dotyczące Trzcińska i angażowała się społecznie „całym sercem i całym życiem”.[7]
To wyróżnienie trafnie podsumowuje jej wieloletnią pracę: troskę o kościół, ratowanie materialnych śladów przeszłości oraz budowanie porozumienia ponad granicami.
Znaczenie
Jedna z najważniejszych opiekunek trzcińskiego kościoła
Helenę Szczepańską należy pamiętać nie tylko jako przewodniczącą Komitetu Odbudowy. Była organizatorką, tłumaczką, dokumentalistką i pośredniczką między dawnymi oraz obecnymi mieszkańcami Trzcińska. Jej znaczenie wynika z konsekwentnego łączenia wielu zadań wykonywanych przez lata.
Dzięki takim osobom remont kościoła nie pozostał zwykłą inwestycją budowlaną. Stał się wspólnym dziełem mieszkańców, dawnych mieszkańców Rohrlach, darczyńców i instytucji. Ocalono świątynię, ale wraz z nią ocalono również ważną część pamięci Trzcińska.
Dokumenty i opracowania
Źródła
- Kronika kościoła w Trzcińsku, zapisy dotyczące lat 1987–2003, zwłaszcza s. 9–22: początki remontu, Komitet Odbudowy, finansowanie, współpraca z dawnymi mieszkańcami Rohrlach i jubileusz 1999 roku.
- „Gedächtnisprotokoll” / „Protokół z pamięci”, Trzcińsko, 22 września 1994 roku — dokument dotyczący uporządkowania dawnego cmentarza ewangelickiego i przygotowania miejsca pamięci.
- Dora Puschmann, list do Heleny Szczepańskiej z 23 maja 1998 roku wraz z wykazem przekazywanych materiałów dotyczących Rohrlach.
- Heinrich Trierenberg (red.), Niederschlesien im Wandel. Dolny Śląsk w procesie przemian, Laumann Verlag, ISBN 978-3-89960-171-8; H. Szczepanska, „Die Rettung und Renovierung der evangelischen Barockkirche und des Friedhofs in Rohrlach bei Hirschberg”. Opis publikacji →
- „Schlesische Bergwacht”, indeks zawartości z lat 1952–1996, zwłaszcza artykuły Eberharda i Gerharda Kabitzów dotyczące kościoła, cmentarza oraz współpracy polsko-niemieckiej w Rohrlach.
- Cyfrowe Archiwum Społeczne „Janowickie Opowieści”, „Kościół i cmentarz ewangelicki”, 13 listopada 2021 roku; jako źródło wskazano opracowanie historyczne Heleny Szczepańskiej. Otwórz materiał →
- Jelonka.com, „Miłośniczka Trzcińska z Medalem”, relacja z 2014 roku. Otwórz artykuł →
- „Informator Janowicki”, nr 2/2011, lipiec 2011 roku — Helena Szczepańska wymieniona w składzie Rady Sołeckiej Trzcińska.
Fotografie portretu, medalu i dyplomu pochodzą z materiału „Miłośniczka Trzcińska z Medalem”. Fotografia z kościoła pochodzi z materiałów przekazanych parafii.