Z Karpnik na światowe parapety

Mięsiste, miękko owłosione liście i niewielkie kwiaty w odcieniach fioletu, różu lub bieli. Fiołek afrykański jest tak znajomy, że łatwo przejść obok niego obojętnie. A jednak w historii tej rośliny pojawia się nazwa naszej miejscowości. Jednym z ludzi, dzięki którym trafiła do europejskich ogrodników, był mieszkaniec Karpnik — Ulrich von Saint-Paul.

Nie sprowadzał swojej pasji do pielęgnowania eleganckiego parku. Obserwował drzewa, sprawdzał odporność krzewów, wymieniał nasiona i opisywał wyniki doświadczeń. Jego ogród stał się miejscem pracy, a Karpniki — adresem rozpoznawalnym w środowisku znawców roślin.

Najpierw morze, potem góry

Ulrich urodził się 14 kwietnia 1833 roku w Berlinie. W wieku szesnastu lat rozpoczął służbę w tworzonej marynarce pruskiej. Według wspomnienia pośmiertnego należał do pierwszej dwunastki przyjętych młodych ludzi. Podróże prowadziły go przez Atlantyk, ku wybrzeżom Ameryki i Afryki, a także na Morze Śródziemne. Przez trzy lata służył w marynarce brytyjskiej.

Drogę do Karpnik otworzyła mu praca u księcia Adalberta Pruskiego, syna Wilhelma i Marianny, związanych z tutejszym zamkiem. Ulrich był osobistym adiutantem księcia, następnie marszałkiem jego dworu — człowiekiem odpowiedzialnym za sprawy dworskie. Towarzyszył Adalbertowi podczas przyjazdów do rodzinnej posiadłości. Z czasem okolica przestała być dla niego tylko miejscem służbowych wizyt.

Własny wybór objaśnił po latach w artykule o upiększaniu lasu. Pisał, że po dwudziestu pięciu latach na morzu szukał na lądzie spokoju w ogrodzie i między drzewami. Trudno mu było pogodzić się z życiem w ciasnych ulicach otoczonych wysokimi murami. W krajobrazie pod Karkonoszami znalazł przestrzeń, której potrzebował.

Dębowy Dwór: dom z pomysłem na całe życie

Najbardziej widocznym śladem tej decyzji jest Dębowy Dwór, nazywany również Pałacem Dębowym, dawniej Eichenschloß. To osobna rezydencja, odrębna od zamku w Karpnikach. Narodowy Instytut Dziedzictwa podaje rok jej budowy: 1875. Willę wzniesiono u podnóża Gór Sokolich; jej architektura łączy różne inspiracje, w tym nawiązania do stylu szwajcarskiego. Projekt przypisuje się berlińskim architektom Hermannowi Ende i Wilhelmowi Böckmannowi.

Ważny był także park naturalistyczny, którego koncepcję opracował właściciel. W miejscowym przekazie wspominano dużą szklarnię, ogród botaniczny za domem i staw z liliami wodnymi. Ta sama relacja mówi o ziemi podarowanej przez księcia Adalberta; szczegółów darowizny nie potwierdzono jednak odnalezionym aktem własności.

Dom był również częścią rodzinnej historii. Ulrich i jego żona Amalie mieli syna Waltera oraz córki Luise i Therese. Genealogia z 1892 roku odnotowuje, że ślub Luise odbył się w Karpnikach 15 czerwca 1886 roku. Nie podaje kościoła ani obrządku, więc tych szczegółów nie możemy dopowiedzieć.

Ogród, w którym liczyło się dwadzieścia lat obserwacji

W jego tekstach pojawiają się konkretne rośliny, stanowiska i wyniki wieloletnich prób. W 1900 roku opisał jodłę syberyjską rosnącą na północnym stoku. Jedna z gałęzi, dotykająca ziemi i stopniowo przysypywana opadającymi igłami, wypuściła własny pionowy pęd. To drobny szczegół, ale mówi wiele o uważności gospodarza.

Szczególną pasją były różaneczniki i azalie. W 1902 roku Ulrich pisał o doświadczeniach prowadzonych u siebie w górach, na wysokości około 400 metrów. Odmianę Cunningham’s White oceniał na podstawie dwudziestu lat uprawy. Nasiona różanecznika Smirnowa otrzymał w 1884 roku od przyjaciela, botanika Eduarda Regela. Cenił też rośliny kwitnące późno, kiedy inne zdążyły już przekwitnąć.

Nie wszystkie polecenia traktował jednakowo. Rozróżniał to, co sam sprawdził, od wiadomości zasłyszanych od innych ogrodników. Przy odmianach, których nie uprawiał, zaznaczał, że nie może ręczyć za ich odporność. Dzięki temu jego publikacje były przydatne ludziom podejmującym podobne próby.

Mała roślina, długa droga

Najbardziej zaskakujący wątek zaczyna się daleko od Karpnik. Walter, syn Ulricha, pracował w niemieckiej administracji kolonialnej w Afryce Wschodniej. Z terenów dzisiejszej Tanzanii przesłał ojcu materiał roślinny, który odegrał kluczową rolę w rozpoznaniu fiołka afrykańskiego przez europejskich botaników.

Ulrich przekazał nasiona i okazy Hermannowi Wendlandowi, ogrodnikowi i botanikowi z Herrenhausen w Hanowerze. Wendland opisał roślinę pod nazwą Saintpaulia ionantha. Pierwotny opis ukazał się w czasopiśmie „Gartenflora” w 1893 roku. Nazwa Saintpaulia upamiętniła ojca i syna. W kwietniu tego samego roku kwiaty pokazano na międzynarodowej wystawie ogrodniczej w Gandawie.

1. Afryka WschodniaWalter pozyskuje materiał roślinny i przesyła go ojcu.
2. Ulrich i KarpnikiOjciec uczestniczy w przekazaniu nasion i okazów do europejskiego ogrodnictwa.
3. Herrenhausen · 1893Wendland opisuje roślinę; fiołek trafia na wystawę w Gandawie.

Miejscowa opowieść umieszcza pierwsze uprawy w szklarni w Karpnikach. Brakuje jednak dokumentu, który pozwalałby stwierdzić, że właśnie tutaj zakwitł absolutnie pierwszy europejski okaz. Rola Ulricha w przekazaniu rośliny jest dobrze udokumentowana. To wystarczy, by dostrzec niezwykły związek naszej wsi z kwiatem znanym z domowych parapetów.

Również słowo „odkrycie” wymaga uważności: chodzi tu o wprowadzenie rośliny do europejskiej nauki i uprawy. Nie oznacza to, że wcześniej była nieznana mieszkańcom Afryki. A sam „fiołek” otrzymał potoczną nazwę od podobieństwa kwiatów — nie należy do tego samego rodzaju co nasze fiołki.

Las powinien dawać wytchnienie

W ostatnim roku życia Ulrich opublikował Waldverschönerung, czyli „Upiększanie lasu”. Zwracał uwagę na monotonię równych plantacji sosnowych i świerkowych. Chciał, aby przy drogach, na polanach i obrzeżach lasu zostawiano miejsce dla kwiatów, krzewów i bardziej urozmaiconej roślinności. Łączył myślenie o gospodarowaniu z troską o piękno i odpoczynek człowieka.

Dzisiejsza wiedza o ochronie przyrody i obcych gatunkach jest inna. Wartość tego historycznego tekstu tkwi przede wszystkim w sposobie patrzenia: las był dla niego przestrzenią, która mogła przywracać człowiekowi siły. Pisał o tym dawny marynarz, który sam znalazł wśród drzew swoje miejsce.

Z Karpnik do środowiska europejskich dendrologów

W 1892 roku Ulrich współtworzył Niemieckie Towarzystwo Dendrologiczne i został jego pierwszym przewodniczącym. Kierował nim przez dziesięć lat, do śmierci. Organizacja zajmowała się poznawaniem drzew i krzewów, wymianą nasion oraz wspieraniem ogrodów doświadczalnych. Karpnicka działalność Ulricha wpisywała się w te cele bardzo konkretnie.

W artykule o dębach północnoamerykańskich odwoływał się do wiedzy amerykańskich badaczy i arboretów. Podpisywał pracę nazwą miejscowości, w której mieszkał. W wykazie władz towarzystwa przy jego nazwisku także widniało Fischbach. Nasza wieś trafiała w ten sposób na strony fachowych publikacji.

Miał również epizod parlamentarny: w latach 1874–1877 był posłem do Reichstagu z okręgu Niederbarnim. Nie reprezentował więc mieszkańców Karpnik. Jego biografia łączyła służbę wojskową, pracę na dworze, życie publiczne i ogrodnictwo.

Co pozostało po człowieku, który sadził drzewa?

Ulrich zmarł w Karpnikach 21 października 1902 roku, mając 69 lat. Pochowano go na berlińskim Invalidenfriedhof. Pozostały jego teksty, Dębowy Dwór i pamięć środowiska dendrologicznego. W 2017 roku, na 125-lecie towarzystwa, jego park znalazł się w programie wycieczki członków organizacji na Dolny Śląsk.

Willa i park należą do zespołu rezydencji Kotliny Jeleniogórskiej uznanego w 2011 roku za Pomnik Historii. Nie można jednak bez aktualnego inwentarza przypisywać Ulrichowi każdego starego drzewa w okolicy. Dziedzictwo ogrodnika wymaga takiej samej uważności, z jaką on sam opisywał swoje doświadczenia.

Przypominając go na stronie parafialnej, poznajemy historię miejsca, w którym żyjemy, także jego dawne protestanckie dziedzictwo. A kiedy następnym razem zobaczymy fiołek afrykański, możemy spojrzeć na niego inaczej: jak na niewielki kwiat, w którego europejskiej historii swój udział miał mieszkaniec Karpnik.