Wybrał Gruszków

Zanim jego obrazy trafiły do muzeów i prywatnych kolekcji, przez dziesięć lat mieszkał w Gruszkowie. Tutaj dorastała jego rodzina, a Śnieżka stawała się jednym z ważnych tematów jego malarstwa. Historia Georga Wichmanna przypomina, że wielka sztuka ma również swoje małe, wiejskie adresy.

Gruszków najłatwiej opowiadać przez krajobraz: położenie wsi, bliskość gór, przestrzeń między domami i lasem. Można jednak spojrzeć na niego także przez losy ludzi. Jednym z dawnych mieszkańców był niemiecki malarz Georg Wichmann (1876-1944), który znaczną część życia poświęcił karkonoskim pejzażom.

Nie był tylko przyjezdnym z pędzlem i szkicownikiem. W 1914 roku zamieszkał w Gruszkowie, noszącym wówczas nazwę Bärndorf. Pozostał związany ze wsią do 1924 roku, z przerwą na służbę wojskową podczas I wojny światowej. To cały rozdział jego życia, który należy również do historii naszej okolicy.

Po nauce w wielkich miastach - życie u podnóża gór

Wichmann urodził się w 1876 roku we Lwówku Śląskim. Dzieciństwo spędził na Pomorzu Gdańskim, a później zdobywał wykształcenie artystyczne w Berlinie, Wrocławiu, Karlsruhe i Królewcu. Była to droga przez różne szkoły i pracownie, daleko poza krajobraz, z którym dziś najczęściej kojarzymy jego nazwisko.

Wśród jego nauczycieli znajdowali się Anton von Werner, Eduard Kaempffer, Leopold von Kalckreuth i Georg David Salomon Knorr. Szczególnie ważną postacią był Carl Ernst Morgenstern, związany z wrocławskim środowiskiem artystycznym i malarstwem Karkonoszy. Wichmann uczył się więc nie tylko warsztatu, lecz także sposobu patrzenia na górski pejzaż.

Na początku XX wieku zajmował się galeriami sztuki w rezydencjach hrabiów Pücklera w Szydłowcu Śląskim i Praschmy w Niemodlinie. Następnie osiadł w Michałowicach. W 1908 roku odwiedził Rugię, poznając tamtejszą kolonię artystów. Ostatecznie jednak to Karkonosze stały się jego trwałym miejscem życia i pracy.

Wieś, w której szukał spokoju

W 1914 roku przeprowadził się z Michałowic do Gruszkowa. Historyk regionu Przemysław Wiater przytacza opowieść, że malarzowi przeszkadzał coraz większy hałas rozwijających się Michałowic. Gruszków miał dawać mu więcej spokoju. Relacja ta pozostaje biograficznym przekazem, ale dobrze współbrzmi z obrazami artysty: skupionymi na przyrodzie, świetle i zmienności gór.

O znaczeniu tych lat mówi również historyk sztuki Piotr Łukaszewicz. Wskazuje, że właśnie podczas pobytu Wichmanna w Gruszkowie powstawały jego słoneczne, nasycone kolorem szkice Śnieżki. Wieś była więc nie tylko miejscem zamieszkania. Jej nazwa pojawia się w opowieści o konkretnym etapie twórczości malarza.

W Gruszkowie zaczyna się również historia jego syna

Za nazwiskiem znanym z podpisów na obrazach kryło się także życie rodzinne. Żoną malarza była Helena; w biograficznych relacjach pojawiają się również córka Gisela i syn Siegfried. Zachowany portret Heleny, namalowany w 1917 roku, pozwala zobaczyć w Wichmannie kogoś więcej niż autora górskich panoram. Malował także twarz bliskiej osoby.

Siegfried urodził się 10 lutego 1921 roku właśnie w Gruszkowie. Ta data jest ważna dla miejscowej historii: syn pejzażysty został później cenionym historykiem sztuki. Zajmował się m.in. malarstwem XIX wieku, Carlem Spitzwegiem i wpływem sztuki japońskiej na europejską, określanym jako japonizm. Zmarł w 2015 roku w Starnbergu.

Związek rodziny Wichmannów ze sztuką trwał więc dłużej niż życie samego Georga. Jego młodszy syn Hans również został historykiem sztuki i w 1996 roku opublikował obszerną monografię ojca. Dla mieszkańców Gruszkowa najbardziej osobisty pozostaje jednak fakt, że początek życia Siegfrieda wiąże się z ich miejscowością.

Te same góry, za każdym razem inne

Wichmann wracał do tych samych górskich motywów, ale nie przedstawiał ich stale w taki sam sposób. Zmieniały się pory roku, światło i barwy. Szczególnie często malował Śnieżne Kotły. Interesowały go również Śnieżka, Szrenica, Biały Jar, Kozie Grzbiety, skalne grupy i mniejsze fragmenty krajobrazu.

Jego twórczość wiąże się z impresjonizmem. Obok rozpoznawalnego miejsca liczył się nastrój chwili: to, jak światło wydobywa górski grzbiet, jak kolor porządkuje przestrzeń i jak przyroda zmienia się w ciągu dnia. W pejzażach pojawiały się niekiedy niewielkie postacie, lecz główną rolę odgrywały góry.

Z biegiem lat obrazy nabierały większej dynamiki i ekspresji. Malarz podpisywał je zazwyczaj „G. Wichmann” albo pełnym imieniem i nazwiskiem, często czerwienią lub cynobrem. Rzadziej umieszczał datę. Dzisiaj jego pejzaże są zarówno dziełami sztuki, jak i świadectwem dawnego spojrzenia na dobrze nam znany krajobraz.

Dom z widokiem na ulubione Śnieżne Kotły

W 1924 roku rodzina opuściła Gruszków i przeniosła się do Szklarskiej Poręby. Wichmann zamieszkał w nowym domu z oszkloną werandą, położonym powyżej Młyna św. Łukasza, przy dzisiejszym Wzgórzu Paderewskiego 5. Z pracowni roztaczał się widok na Śnieżne Kotły - motyw, do którego tak chętnie powracał.

Już dwa lata wcześniej należał do współtwórców Stowarzyszenia Artystów św. Łukasza. Młyn był miejscem spotkań, wystaw i sprzedaży prac. Wichmann utrzymywał także kontakty z Carlem i Gerhartem Hauptmannami, Hermannem Stehrem oraz Wilhelmem Bölsche. Wpisywał się w środowisko, które uczyniło Szklarską Porębę ważnym miejscem życia artystycznego.

W 1926 roku, z okazji pięćdziesiątych urodzin malarza, zorganizowano wystawę jego dzieł. Kolejna indywidualna prezentacja odbyła się w 1941 roku w jeleniogórskiej Marienkirche, dzisiejszej cerkwi Świętych Apostołów Piotra i Pawła. W następnym roku uczestniczył w Dolnośląskiej Wystawie Sztuki.

Zmarł w 1944 roku w Szklarskiej Porębie. Został pochowany na cmentarzu ewangelickim w Szklarskiej Porębie Dolnej. Jego grób nie zachował się do naszych czasów.

Nazwisko, które warto przywrócić miejscowej pamięci

Pozostały obrazy. Prace Wichmanna są przechowywane m.in. w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, Muzeum Karkonoskim w Jeleniej Górze, Haus Schlesien w Königswinter i Stiftung Kulturwerk Schlesien w Würzburgu. Znajdują się także w kolekcjach prywatnych. To dzięki nim jego nazwisko nadal pojawia się w opowieściach o sztuce Karkonoszy.

Historia Gruszkowa ma jednak własny powód, aby o nim pamiętać. Przez dziesięć lat był mieszkańcem tej wsi. Tutaj żyła jego rodzina, tutaj urodził się syn, tutaj przypadał ważny okres pracy nad pejzażami Śnieżki. Są to konkretne związki człowieka z miejscem, które łatwo przeoczyć, gdy patrzy się wyłącznie na podpis pod muzealnym obrazem.

Na stronie parafialnej przypominamy także dawnych mieszkańców miejscowości tworzących dziś naszą wspólnotę. Ich losy pomagają lepiej rozumieć ziemię, na której żyjemy. Wichmann zostawił po sobie szczególną pamiątkę: góry oglądane z uwagą, w świetle i kolorach wybranych przez malarza. A w jego biografii pozostała nazwa naszej niewielkiej wsi - Gruszków.